Achtergrond / Wetenschap en Onderzoek

• Wat is er bekend?
• Wat kan er aan gedaan worden?
• Wat is geluid?
• Wat is geluidsniveau?
• Hoe luid is luid?
• Waarom is een muziekinstrument zo luid?
• Wanneer wordt hard geluid ongezond?

Wat is er bekend?

Het is al langer bekend dat beroepsmusici een verhoogd risico lopen op gehoorschade. Anders dan vaak wordt gedacht geldt dit niet alleen voor mensen die elektronisch versterkte muziek maken. Ook de leden van een professioneel klassiek orkest lopen gevaar, aldus de Amsterdamse onderzoeker O. van Hees in 1991 in zijn proefschrift ‘Gehoorafwijkingen bij musici’.

Latere studies bevestigen de bevindingen van Van Hees. Een uitgebreid onderzoeksrapport van Peutz & Associés uit 2003 toont aan dat gehoorschaderisico’s vooral spelen bij (koper)blazers en slagwerkers, plus bij de orkestleden die daarbij in de buurt zitten. Het Peutz-rapport vindt u bij de Publicaties onder Gehoor. Zij worden aan een gemiddelde dagelijkse geluidsdosis blootgesteld van ruim boven de 80 decibel (dB), een overschrijding van de dosis die volgens de ARBO-wetgeving nog net veilig is. De blootstelling varieert per musicus en hangt onder andere af van het instrument dat een musicus bespeelt én van de positie die iemand heeft binnen de orkest-opstelling:

instrument	gemiddelde dagelijkse blootstelling (dB)
koper	88
hoorns	88
pauken	85
slagwerk	85
fluit/klarinet	84
altviool (achter)	84
hobo/fagot	83
harp	82
tweede viool (achter)	82
cello (achter)	82
cimbaal	81
eerste viool (achter)	81
cello (voor)	80
altviool (voor)	80
tweede viool (voor)	80
eerste viool (voor)	79
ARBO-norm:	80

De ene musicus loopt dus duidelijk meer risico op gehoorschade dan de ander. Maar dat betekent niet dat alléén de zwaarst belaste musici problemen met hun gehoor kunnen krijgen: met uitzondering van de eerste violisten blijkt geen enkele instrumentgroep in een orkest qua blootstelling onder de ARBO-normen te blijven. Bovendien treden volgens het Peutz-onderzoek bij sommige producties en orkestopstellingen zúlke hoge geluidsniveaus en geluidspieken op dat er sowieso tijdelijke gehoorproblemen ontstaan.

Dat gehoorproblemen onder klassieke musici wijd verbreid zijn blijkt ook uit recente publicaties van de Zweedse onderzoekster K. Kähäri (Linholmen Development, Göteborg). Een mogelijke oorzaak is volgens haar dat orkesten de laatste decennia gemiddeld steeds luider zijn gaan spelen. De Zweedse onderzoekster vond bij bijna driekwart van de door haar onderzochte orkestmusici één of meerdere vormen van gehoorschade:

normaal gehoor	26%
afwijkend gehoor	74%

gehoorverlies	41%
tinnitus	43%
hyperacusis	39%
distortie	17%
diplacusis	3%

Tenslotte blijkt ook uit het rapport A Sound Ear van Alison W. Reid dat musici uit Britse symfonieorkesten regelmatig worden blootgesteld aan meer dan 80dB.

Wat kan er aan gedaan worden?

Uit onderzoek van Peutz & Associés uit 2003 blijkt dat het inperken van hoge geluidsniveaus van orkesten op termijn vrijwel zeker het risico op gehoorschade zal verminderen. Om dit te bereiken kunnen verschillende maatregelen genomen worden die de geluidsbelasting tijdens concerten en repetities verminderen.

Wat is geluid?

Geluid bestaat uit geluidsgolven en is in feite niets anders dan lucht die in trilling is gebracht. Deze trillingen worden door onze oren opgevangen en vervolgens via de inwendige gehoororganen en de zenuwen doorgegeven aan de hersenen. Daar worden de zenuwsignalen verwerkt, waardoor wij de trillingen als geluid kunnen waarnemen.

Wat is geluidsniveau?

Het geluidsniveau wordt uitgedrukt in decibel (dB). Op grond van wetenschappelijke inzichten wordt aangenomen dat de blootstelling aan een geluidsniveau van 80 dB(A) gedurende 8 uur nog net veilig is voor het gehoor. Omdat bij harde geluiden de luchttrillingen vele miljoenen malen heviger zijn dan bij een zacht geluid, is de decibel een zogeheten logaritmische maat. Anders dan bij een lineaire maat – waarbij een halvering een half zo hoge waarde oplevert – betekent een halvering van de geluidsenergie een daling van ‘slechts’ 3 dB. Omgekeerd betekent een verdubbeling van de geluidsenergie een stijging van 3 dB. Wanneer de geluidsenergie verdubbeld wordt en vervolgens nog eens verdubbeld wordt – geluidsenergie die 4 maal zo hoog is als de beginwaarde – zal het geluidsniveau slechts 2 maal 3 dB, dus 6 dB, stijgen. Dit heeft consequenties voor de veilige blootstellingsduur, aangenomen wordt dat een blootstelling aan 80 dB(A) gedurende 8 uur geen schadelijke effecten heeft voor het gehoor. Voor een blootstelling aan twee maal zoveel geluid, een geluidsniveau van 83 dB(A), geldt een halvering van de blootstellingsduur. 83 dB(A) kan dus schadelijk zijn voor het gehoor indien men langer dan 4 uur hieraan wordt blootgesteld. Dit geldt overigens voor regelmatige blootstelling, dus bijna dagelijkse blootstelling aan lawaai. Bovendien zijn de schadelijke gevolgen heel persoonlijk, wat voor de één heel schadelijk kan zijn, is voor de ander bijna zonder nadelinge effecten.

Hoe luid is luid?

Wij kunnen geluiden horen vanaf de gehoordrempel, die bij gezonde mensen begint bij 0 dB. De ‘pijngrens’ voor hard geluid ligt op 130-140 dB, geluiden die zó hard zijn kunnen gehoorschade veroorzaken. Het geluidsniveau van een akoestisch instrument bedraagt al gauw 80 dB – vergelijkbaar met het geluid van een drukke verkeersweg die op korte afstand ligt:

bron	geluidssterkte (dB)
straaljager	130
rotjes	125
rockband	110
pneumatische hamer	100
industriële werkplek	90
drukke verkeersweg	80
kantoorruimte	65
normaal gesprek	60
windturbine	40
slaapkamer	20
gehoordrempel	0

Waarom is een muziekinstrument zo luid?

De meeste akoestische muziekinstrumenten zijn zódanig ontworpen dat ze voor een groot publiek in een grote zaal luid en helder hoorbaar zijn. Als je ze normaal bespeelt klinken ze daardoor behoorlijk hard (zie tabel hierboven). In een kleine ruimte of op korte afstand van zo’n instrument worden dan ook hoge geluidsniveaus gehaald.

Wanneer wordt hard geluid ongezond?

Het schadelijke effect van hard geluid is afhankelijk van twee factoren: de geluidssterkte en de periode dat je eraan wordt blootgesteld. Volgens de ARBO-normen geldt een gemiddelde dagbelasting van 80 dB nog als veilig; daarboven neemt het risico op gehoorschade exponentieel toe. Hoe langer de blootstelling en hoe hoger het geluidsniveau, des te hoger is dit risico:

Bron: dr. Wim Soede, Audiologisch Centrum, LUMC, 2004

Voor meer wetenschap en onderzoek: zie links